حاج مهدی منصوری

موضوع

اجرا
(WMA)

آشنایی با دستگاه ها

قصیده خوانی
خصوصیت یک مداح
مرثیه خوانی
مصیبت
نوحه خوانی
رباعیات و غزل

حاج اکبر کریمی

موضوع

اجرا
(WMA)

آواز افشاری
آواز دشتی
آواز بیات ترک
دستگاه چهارگاه
در آمد ، داد و شکسته ترک
دعا ، زیارت ، مصیبت و نوحه
بررسی اشعار از نظر محتوایی
بررسی شعر خوانی و انواع شعر

 

http://www.patugh.ir/up/2012/11/age.jpg

 مداحي چيست؟

بيان شخصيت و ماهيت و به طور كلي وصف كردن شخصي خاص را با آويي دلنشين و كلماتي وزين و زيبا را مداحي گويند.شيعيان بر پايه سنتي خاص از دير باز مدح و منقبت اهل بيت (ع) را جزئي از زندگي ديني و معنوي خود داشته اند و از آنجا كه عظمت و مقام آل الله به حق در خور ستودن و بيان است ارائه اين عظمت و جايگاه در قالبهاي خاص و منطبق بر نغماتي دلنشين هميشه مورد توجه بوده و خواهد بود.

همه ما ايام محرم را بهترين زمان براي ارائه اين هنر روحاني ميدانيم و البته در طول سال هم با توجه به اعياد و وفات و شهادتهاي منسوب به اهل بيت (ع) كما بيش با اين واژه آشنا هستيم.اما از نظر تاريخي بعد از واقعه جانگداز كربلا براي زنده ماندن فرهنگ عاشورا و حماسه حسيني اهل بيت (ع)بسيار شيعيان را تشويق و ترغيب به سرودن اشعار و ارائه آن با حزن واندوه كردند تا آنجا كه در احاديث مختلف از معصومين (ع) مداحي و ذاكري آل الله داراي اجر و ثواب خاصي در نزد آن بزرگواران بوده است.

لذا اين سنت از زمانهاي بسيار دور در نهاد و عمق وجود شيعيان قرار داشته و با فرا رسيدن ايام حزن و اندوه اهل بيت (ع) كه اوجش در ايام محرم ميباشد متبلور شده و هر ذاكر و مداحيسعي بر آن دارد تا با ارائه اشعاري زيبا و نغماتي دلنشين تر دين خود را به اهل بيت (ع) بخصوص سرور و سالار شهيدان (ع) ادا كند كه ذكر مصيبت امام حسين (ع) و خاندان پاكش در راس تمامي ذكرها براي هر كدام از اهل بيت (ع) قرار دارد و مداح امام حسين (ع) از جايگاه و مقام رفيعي نزد خداوند و معصومين (ع) بر خوردار است.

لذا هنري متيرك كه اينچنين مورد سفارش بزرگان دين ما قرار گرفته است نميتواند مطلبي سطحي و معمولي تلقي شودو يك نفر براي اين كه بتواند پرچم مداحي اهل بيت (ع) را بدستگيرد بايد در اين راه با توكل به خدا و با توسل به آل الله بسيار تمرين كرده و از تمامي جهات بر اين امر مهم احاطه داشته باشد كه با استفاده از اين موهبت خدادادي هر چه بيشتر دلهاي تشنه عاشقان ولايت علوي (ع) را سيراب كند و توشه اي معنوي در حد كمال براي خود فراهم سازد.

مطلب مهمي كه بايد به آن اشاره كرد اين است كه فردي كه به مداحي اهل بيت (ع) علاقه دارد و به آن مشغول است همانطور كه مسئوليت خطيري را بر عهده دارد داراي شان و منزلت خاص نزد ائمه معصومين (ع) ميباشد كه هر لحظه بايد شكر اين مطلب را بجا آورد كه به قول يكي از مادحين سر شناس (هر حنجره اي لايق آواز تو نيست يا اباعبدالله )

ويژگيهاي يك مداح:

از آنجا كه قرار است به مداحي از منظرهنر نگاهي داشته باشيم و مداح را هنرمند بدانيم.داشتن يك سري از ويژگيهاي شخصيتي و ظاهري بسيار مهم و داراي اهميت فراوان ميباشد.

شخصي كه وارد عرصه مداحي ميشود ابتدا بايد قلب و روحش لبالب از عشق به ائمه معصومين (ع) باشد و با توسل و مدد جستن از اين بزرگواران قدم در اين راه نهد.تا زماني كه شور و هيجان و غم و شادي اهل بيت (ع) در وجودمان شعله نكشيده به يقين مداحي موفق نخواهيم شد.لذا زماني كه خود انسان به اين باور رسيد كه قلب و روحش براي مدح اهل بيت (ع) تشنه است آن موقع است كه تازه به او اجازه داده شده تا وارد عرصه مداحي گردد و هر كس اگر به درونش مراجعه كند در صورت تمايل به فراگيري مداحي مطمئنا زمانش را خواهد فهميد.

اين مطلب را از من به يادگار داشته باشيد تا خود اهل بيت (ع) دست كسي را نگيرند و او را در اين عرصه مدد نكنند مطمئن باشيد شخص با بهترين صدا و بهترين ارائه هم به هيچ جايگاهي نخواهد رسيد.

پس اولين گام شناسايي عشق ذاتي و نهفته در وجودمان است كه انشا الله ائمه معصومين (ع) خودشان در وجود همه اين شور و هيجان را ايجاد خواهند كرد.

نكته بعدي اينكه مداح به آنچه ميگويد بايد يقين كامل داشته باشد تا ارائه مطالبش با مهر تائيد آل الله همراه باشد كه همانا براي يك مداح مجالس پرشور و حال (البته نه بر حسب ظاهر بلكه واقعا شور و اشتياق معنوي) همان مهر تائيد بر كارنامه او خواهد بود.

به طور كلي آنچه از دل برايد لاجرم بر دل نشيند.

اگر ميخوانيم كه استاد بزرگوار جناب شيخ جعفر شوشتري (ره) با آن شور و هيجان حسيني (ع) مجالسشان را برگزار مي نمودند با اينكه در زمان اين بزرگوار سيستمهاي صوتي و از اين دست وسايل موجود نبوده همه و همه ثمره تراوشات قلبي اين عزيز ميباشد.كه به گفته تاريخ وقتي ايشان مجلسي در صحن امام حسين (ع) برگزار ميكردند بدون سيستم صوتي شايد جمعيتي حدود هزار نفر همه به وضوح صداي اين بزرگوار را استماع ميكردند و شور و هيجان معنوي خاصي بر جمع حكمفرما ميشد.

بنا براين مداح هر چه ميگويد خودش بايد تصوير آن گفته ها را از جلوي چشمانش گذر دهد و كاملا موضوع را براي خودش حلاجي كرده باشد و بدون هيچ ابهامي و با اشراف كامل شروع به برگزاري مراسم مورد نظر نمايد كه تنها و تنها راه فهم مطالب از طرف مستمعين درك و فهم صحيح خود مداح از موضوعي است كه ارائه ميدهد.

يك مداح از آنجا كه هميشه در برابر ديدگان مستمع قرار دارد و از احترام خاصي بين اقشار مختلف مردم بر خوردار است كه خود اين موضوع بيانگر لطف اهل بيت (ع) ميباشد بايد همواره الگوي بسيار خوبي بالاخص براي نسل جواني كه به مجالسش مي آيند و يا حتي او را دورادور ميشناسند باشد.

به حمد الله طي چندين سال گذشته علاقه وافري در نسل جوان براي حضور در مجالس مذهبي بوجود آمده كه جاي بسي شكر و سپاس از خداوند متعال دارد.

مداح به عنوان پاسدار فرهنگ ولايت به هيچ وجه حق ارائه نظر شخصي و يا ايراد مطالب خرافه كه توهين به مقام شامخ ائمه معصومين گردد(ع) را ندارد و تنها واقيعتها را با توجه به مجلس مورد نظر ارائه دهد بدون هيچ كم و كاستي كه به گفته مولا علي (ع) دو دسته هستند كه واقعا به اسلام و اهل بيت (ع) ضربه ميزنند 1) دشمنان 2) غلو كنندگان لذا به شدت از انتشار مطالب خلاف واقع و دور ار ذهن كه هيچ سند معتبري ندارد و به طور كل وجود خارجي نداشته اجتناب كند.به همين دقت نظر هاست كه مادحين در بين خاندان پيغمبر(ص) هميشه از جايگاه رفيعي برخوردار بوده اند.

 

همانطور كه مطلبي كه از زبان يك مداح جاري ميشود در ذهن مستمعين كاملا نقش مي بندد متاسفانه اگر مداح بنا به هر دليل مقدار كمي از مسير اصليش منحرف شود شاهد خواهد بود كه بعد از مدت كوتاهي اين انحراف چند درجه اي جزيي كه شايد براي خود مداح زياد حائز اهميت نبوده تبديل به يك بدعت و يا حتي فرهنگ غلط مي گردد كه تمامي عواقب دنيوي و اخروي بوجود آمده همه بر عهده او خواهد بود.

پس يك مداح از نظر ادبيات گفتاري.طرز پوشش.طرز برخورد در روابط اجتماعي و......بايد دقيق و حساس باشد تا بتواند الگوي بسيار ايده آلي براي مستمعين خود و كساني كه در مجالسش حضور ميابند باشد كه انشالله اجر و پاداش اين عمل را بطور كامل بدست آورد.

اين يك اصل است كه مستمعين صرفا به صداي خوش يك مداح در مجلسش حضور پيدا نميكنند بلكه اين ويژگي يكي از چندين ويژگي مهمي است كه باعث پيشرفت يك مداح ميشود.

ادب و احترام به مستمعين و پيش كوستان و نحوه برخورد صحييح با اقشار مختلف جامعه حتي با مخالفينش بايد طوري باشد كه در اذهان همه آناني كه وي را ميشناسند نقش ببندد و هميشه به غير از صوت دلنشيشنش از صفات حسنه او نيز ياد كنند.

مطالعه زندگي تك تك ائمه معصومين (ع) به درك صحييح و فهم مطلوب در راستاي متعالي كردن اين ويژگيها كمك شاياني خواهد كرد و بهترين مرجع مطالعه و تحقيق در رابطه با پياده كردن اين صفات و شاخصه ها همانا مطالعه زندگي اهل بيت (ع) ميباشد.

در انتهاي اين مطلب ذكر اين نكته را ضروري ميدانم كه يك مداح تمام و كمال كسي است كه وجودش را وقف اهل بيت (ع) نمايد و نه براي مزد و نه براي مطرح شدن و نه براي خود نمايي و .......غيره به مداحي ادامه دهد كه تمامي اين مسائل اگر به طور كاملا قلبي و فقط براي رضاي خدا و ائمه معصومين (ع) باشد با عنايت خود اين بزرگواران به وقوع خواهد پيوست و قاعدتا هيچ فرد عاقلي لذت واهي و بيهوده را به لذت ابدي و جاري كه خود اهل بيت (ع) عنايت نمو ده اند تر جيح نخواهد داد

 

شناخت صدا:

بعد از آنکه مختصری در رابطه با شرایط درونی و ظاهری یک مداح صحبت کردیم حال میخواهیم تعریفی از صدا را داشته باشیم.

یک مداح بعد از گذراندن شرایط ابتدایی و اصلی کار که در مبحث قبل اشاره شد باید دارای صدای خوش و گیرا و جاذب باشد.یعنی بدون داشتن یک چنین صدایی هرگز نمیتوان مخاطبی را جذب کرد یا مجلسی را اداره نمود.

به طور کلی تعریف صدا عبارتست از برخورد دم و بازدم هوای درون ریه ها که با برخورد با تارهای صوتی حنجره ایجاد میشود.که حجم صدا .بلندی صدا.قابلیت ارتعاش صدا همگی به این دو فاکتور دم و بازدم و کیفیت تارهای صوتی هر شخص بستگی دارد.

کسانی که صداهای خوب دارند تارهای صوتی خوبی دارند که میتوانند با مانور روی تارهای صوتیشان اصوات و کلمات را زیباتر از بقیه ادا کنند.

کسی که در عرصه مداحی پا میگذارد باید از این موضوع مطمئا باشد که دارای صوت زیبایی هستندالبته هر صدا و آوایی مناسب مداحی نیست که در قسمتها بعدی به آن اشاره خواهیم کرد.

صدای یک مداح باید صدایی باشد شفاف.با حجم و گستره زیاد تا اندازه ای بم و دارای فاکتور حزن و اندوه که این اضافه کردن حزن و اندوه خود مبحث مفصلی است که بعدا به آن اشاره خواهد شد.

بهترین راه برای تشخیص یک صدای خوب برای مداحی آنست که نزد استاد این هنر تست صدایی داده شود تا استاد بر پایه آنالیز صدای شخص که مبتنی بر فاکتورهایی است که اشاره شد به یقین بگوید که این صدا قابلیت هنر مداحی را دارد یا خیر؟

البته در این قسمت اساتید نگاهی بر خام بودن جنس صدا ندارند بلکه زنگ صدا و ضرب آهنگ صدا را مورد توجه قرار میدهند چون خام بودن صدا بعدا بر اثر تمرین و مداومت حل خواهد شد.

تست صدا به این دلیل مهم است که با انجام آن مشخص میشود که هنر آموز در چه مرحله ای قرار دارد و استاد باید از چه قسمت از تمرینات صدا سازی شروع نماید.

بطور کلی داشتن صدای خوب ویژگی است که خود شخص به استانداردش پی میبرد و توصیه میشود فقط در صورت رعایت موازین قبلی و در صورت اطمینان از یک صوت و لحن خوب به نزد استاد هنر مداحی بروید چون در غیر اینصورت به هیچ وجه ثمری برای شما در بر نخواهد داشت.

اگر در وضعیت الان جامعه مداحی صداهایی با آواهای نا خوش و خشن و غیر اصولی میشنویم همگی به دلیل عدم رعایت اصل پالایش صدا و عدم صدا سازی توسط استاد مداحی است که یک چنین فجایعی را در جامعه مداحی به بار می آورد.

در قدیم مداحان به نام و صاحب سبک عملا خودشان اساتید موسیقی سنتی بوده اند و با شناختی که از دستگاهها و ردیفها و آواها و نغمات داشتند مبادرت به مداحی مینمودند که به همین دلیل سبکها و آثار جاودانی از خود به جای میگذاشتند.

در اینجا داستانی از مداح با اخلاص و نامی اهل بیت (ع) مرحوم حاج محمد علامه (ره) برایتان نقل میکنم تا گواهی بر نوشته های این حقیر باشد.

مرحوم علامه نقل میفرمودند:

روزی شخصی برای یادگیری اصول مداحی نزد من آمد.بعد از مدتها آموزش و تمرین دقت کردم و دیدم هیچ پیشرفتی در صدای این شخص بوجود نیامده با اینکه از ابتدا به آن شخص متذکر شده بودم که شما صدای لازم برای مداحی را ندارید.

ولی چون شخص مورد نظر با اصرار فراوان مجددا در خواست خودش را تکرار نمود مجبور شدم به طور عملی و فنی به ایشان بفهمانم که این هنر برای صدای شما مناسب نیست.

خلاصه روزی او را به کناری کشیدم و مخفیانه به اوگفتم:فلانی هدفت از یادگیری مداحی چیست؟

او گفت:ابراز ارادت به اهل بیت (ع) اللخصوص امام حسین (ع).

به او گفتم :اگر از ته قلب منظورت ابراز ارادت است به نظر من شما چایی ریز دم و دستگاه امام حسین (ع) بشوید بهتر است که در امر ارادت و نوکری امام حسین (ع) هیچ تفاتوتی بین کارهای انجام شده نیست و فقط نیت خالص و از ته قلب ملاک است.شما برای مداحی ساخته نشده اید.

مرحوم علامه میفرماید:بعد از حرفهای من آن شخص پذیرفت و شاهد بودم در سالهای بعد و مراسمات اهل بیت (ع) با چنان ارادتی در آبدار خانه حسینیه مشغول بود که شاید بسیاری از مداحان همانند من حقیر یک چنین ارادت قلبی محکم و قوی را در دل نداشتیم.

با ذکر این داستان میخواستم به این مسئله تاکید داشته باشم که مداح ابزار و وسیله اش صدا و آوای خوش اوست.در غیر اینصورت نه تنها مانع جذب مخاطب خواهد شد بلکه باعث گریزان کردن مردم از محیطهای مذهبی نیز میگردد که مسئولیتش به عهده شخص مداح خواهد بود.

توجه:مراجعه به یک استاد هنر مداحی بسیار مورد تاکید است تا در پرتو راهنمایی استاد در امور مختلف ائم از صدا سازی و پرورش صدا و معرفی کتب و مرجع های مختلف و رفع اشکال بتوان به نحو شایسته مداحی کرد.برادارنه خدمت دوستان خودم عرض کنم از پیگیری این هنر بدون وجود استاد جدا خودداری نمائید البته اگر به دنبال متبلور کردن این هنر روحانی در وجود خود هستید.

ولی اگر بخواهید به طور تصادفی و گذرا بخوانید که آن را به هیچ وجه مداحی حرفه ای نمیتوان نامید تصمیم اول و آخر به عهده خود شماست.

 

گرفتگی صدا درمداحان حرفه ای

افرادی که حرفه آنها مداحی است، باید بیش از افراد معمولی به حفظ و سلامتی صدای خود توجه کنند. چنانچه فردی در مواقع سرماخوردگی، استراحت صوتی را رعایت نکند و با شدت و بلند صحبت کند، باعث خونریزی های کوچک در تارهای صوتی می شود که این تغییرات به تدریج به علت رعایت نکردن بهداشت حنجره، به گره صوتی تبدیل می شود که نیاز به عمل جراحی دارد .

تعداد کمی از مداحان در ساعات استراحت و پس از مراسماتشان از سیگار استفاده می کنند که بسیار مضر است زیرا بیشترین آسیب تارهای صوتی در مواقع خستگی و خشکی مخاط پوششی تارهای صوتی رخ می دهد که توصیه می شود با مصرف آب، باعث افزایش رطوبت و لطافت تارهای صوتی شوند و از آسیب های متعدد در امان باشند. اما چندکلامی با آنهایی که می خواهند صدای حرفه ای داشته باشند: صدای حرفه ای دارای شرایط خاصی از نظر فیزیولوژی و آناتومی تارهای صوتی و همچنین توانایی های ویژه است که پس از بررسی های دقیق با تمرینات صحیح می توان این توانایی را افزایش داد. در غیر این صورت، صرفا به دلیل یک میل و تفکر احساسی و تمرینات ناصحیح و غیراستاندارد توانایی ذاتی و اصلی حنجره مختل شده و تغییرات غیرقابل جبرانی در تارهای صوتی ایجاد می کند. نکته دیگر این که بعضی افراد با تقلید صدای مداحان حرفه ای در زمان کوتاهی کیفیت صدای واقعی خود را از دست می دهند که این اتفاق در بعضی مداحان آماتور دیده شده است .

چند نکته

۱.دخانيات تارهاي صوتي را تحريك مي كند و فرياد كشيدن و صحبت كردن با صداي بلند در مناطق پر سر و صدا بسيار براي انسان مخصوصا مداحان زيان دارد.

۲.به ميزان کافي آب بنوشيد .

۳.در روز چند بار به تارهاي صوتي‌تان استراحت بدهيد و به قول معروف "چُرت صوتي" ‌بزنيد به ويژه در اوقاتي که بيش از حد از صدايتان کار کشيده‌ايد. به عنوان مثال مداحان بايد درطول ساعات استراحت پس از مداحی یا تمرین سنگین باید از حرف زدن اجتناب کرده و سعي کنند به جاي صحبت بي‌وقفه با همکاران و دوستان، اندکي به تارهاي صوتي‌شان مجال استراحت بدهند.

۴.سيگار نکشيد، سيگار به ميزان فوق‌العاده‌اي خطر بروزسرطان حنجره را افزايش مي‌دهد، حتي استنشاق دود سيگار اطرافيان مي‌تواند منجر به آزردگي تارهاي صوتي شود.

۵.

ازصداي خود به طور افراطي کار نکشيد. از فرياد کشيدن و بلند بلند صحبت کردن مداوم بپرهيزيد. اگر به طور مداوم در گلويتان احساس خشکي و خستگي مي‌کنيد و يا صدايتان دورگه، گرفته و يا زمخت شده، نشانه‌اي هشدارآميز محسوب مي‌شود مبني بر آنکه بايد در بکارگيري صدايتان بيش از پيش اصول ايمني را رعايت کنيد. در واقع گرفتگي دائم صدا نوعي علامت هشداردهنده است.

 

 

از آنجا که مداحی نیز از دیدگاه فنی یک نوع آواز مذهبی است بنابر این تسلط یک مداح بر اکثر دستگاهها و آوازها و ردیفهای موسیقی سنتی بسیار در پیشبرد این هنر موثر خواهد بود.

بنابر این در این مبحث به معرفی تئوری دستگاههای آواز خواهیم پرداخت و بطور مثال و فقط برای آشنایی عزیزان قسمتهایی از آواز افشاری که توسط پیر غلام اهل بیت مرحوم ایزدی خوانده شده را برای استفاده دوستان قرار خواهیم داد.

 

موسيقي سنتي ايراني داراي هفت دستگاه و پنج آواز ميباشد . هفت دستگاه وسعت و استقلال از خود دارند اما پنج مجموعه ديگر كه از خود مستقل نميباشند آواز ناميده ميشونددر گذشته به همگي اينها مقامات دوازده گانه ميگفتند . چهار آواز از اين پنج آواز در دستگاه شور و يكي در همايون ميباشد .

هر دستگاه تعدادي گوشه دارد كه گوشه ها از خود استقلال ندارند.. تعداد گوشه ها به حدود 230 گوشه ميرسد .از آنجا كه 7 نت اصلي وجود دارد . بنابراين هر دستگاه ميتواند هفت گوشه اصلي نيز داشته باشد . كه هر گوشه بر يك نت بخصوص تاكيد دارد . ( درآمد)

۱- دستگاه شور ( ۱۵گوشه )

اين دستگاه به دليل تنوع از دستگاههاي بسيار مهم است و اغلب حزن انگيز است

آواز ابوعطا شامل۹ گوشه

آواز بيات ترک ( يا بيات زند ) شامل ۱۲ گوشه

آواز دشتي شامل ۹ گوشه

آواز افشاري شامل ۹ گوشه

۲- دستگاه همايون شامل ۱۲ گوشه

آواز اصفهان شامل۱۱ گوشه

۳ - دستگاه سه گاه ( ده گوشه )

۴ - دستگاه چهارگاه ( ده گوشه )

۵ - دستگاه راست پنجگاه ( ۱۴ گوشه ) ( از دستگاههاي قديمي موسيقي ايراني و مشابه ماهور )

۶ - دستگاه نوا ( ۱۴ گوشه )

 

 

کی از دلایل مهم در مناسب خوانی آشنایی با اشعار تعلیمی در ردیف آوازی است. همچنین آشنایی با زمان مناسب برای هر دستگاه و آواز نیز مهم است. مثلا اینگونه نقل می کنند کهآواز دشتی مناسب برای غروب و عصر ، دستگاه سه گاه قبل از طلوع آفتاب و دستگاه چهارگاه به هنگام طلوع آفتاب و ... می باشد

 

۱)

دستگاه شور : شور آوازى است که موردپسند عمومى است و شور از جذبه و لطف خاصى برخوردار است که بسيار شاعرانه و دلفريب است. آواز شور ريشهٔ عميقى در فرهنگ ايرانى دارد که بيانگرعرفان ايرانی و اسلامی است.

 

۲)

آواز افشاری : افشاری ، آواز متأثرکننده و دردناک است که سخن از درد و اندوه درونى دارد. آواز مناجات و راز و نياز با معبود يگانه ميباشد. افشاري آوازی تامل برانگیز است که انسان را به فکر وا می دارد و شايد به همين دليل از اين آواز براي خواندن مناجات استفاده ميشود

۳)

آواز دشتی : این آواز را آواز چوپانى نیز ناميده‌اند. اين آواز با آن که غم‌انگيز و دردناک است؛ در عين حال بسيار لطيف و ظريف است. غم و حزنی که در آواز دشتی وجود دارد می تواند ناشی از فراق یار ، رنج و سختی زمانه و ... باشد. در خواندن این آواز احساس نقش مهمی را ایفا می کند

۴)

آواز ابوعطا : انسان با گوش دادن به ابوعطا کمی به فکر فرو می رود و به مسائل فلسفی پیرامونش می اندیشد. به این ترتیب تا اندازه ای می توان نتیجه گرفت, کسانی که بیشتر به آواز ابوعطا علاقه دارند و آن را بیشتر از سایر دستگاهها گوش می دهند گوشه گیر تر هستند.

۵)

دستگاه ماهور : ماهور آوازى است با وقار و ابهت و شوکت خاصى به شنونده القا مى‌کند و آهنگ‌ساز براى بيان شجاعت‌ها و دليرى از اين آواز استفاده مى‌کند. ماهور چون قرين موسيقى فرنگى است، بين جوانان جايگاه خاصى دارد. اما در مجموع آواز ماهور طرب‌انگيز و شاد مى‌باشد

۶)

آواز بیات ترک : مانند ابوعطا مورد توجه عامه است و در ملودی های عرفانی مورد استفاده قرار می گیرد و در وصل به معبود توانایی زیادی دارد

۷)

دستگاه سه گاه : آواز سه‌گاه ريشهٔ کاملاً ايرانى دارد. البته سه‌گاه در ميان ترک‌ها استعمال زيادى دارد و آنها در خواندن اين آواز مهارت زيادى دارند. اما فارسى‌زبان‌ها آن را طور ديگرى مى‌خوانند. در هر دو، آواز با حزن و اندوه همراه است و با تأثير و تألم بسيار همراه است

۸)

دستگاه همایون : همايون آوازى است باشکوه و مجلل، آرام و در عين حال بسيار زيبا و دلفريب.، همايون ناصحى است مشفق و مهربان که با کمال شرم و آزرم با مستمعين خود مکالمه و درد دل مى‌کند و با بيانى شيوا چنان نصيحت مى‌کند و پند مى‌دهد که هيچ سخنران را اين مهارت و استادى نيست

۹)

آواز بیات اصفهان : بيات اصفهان از آوازهاى قديم ايرانى است. آوازى است جذاب و گيرا ؛ اين آواز ريتمى بين شادى و غم دارد

۱۰)

دستگاه چهارگاه : چهارگاه را می توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا دار است.از ناکامی ها و نا امیدی ها اشک غم می ریزد و در شادی ها و خوشی ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات حماسی است به طوریکه به زیبایی می تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده بوجود آورد.

۱۱)

دستگاه نوا : آوازى است در حد اعتدال که آهنگى ملايم و متوسط دارد، نه زياد شاد و نه زياد حزن‌انگيز. نوا را آواز خوب گفته‌اند . معمولاً اشعار عارفانه مثل اشعار حافظ را براى نوا انتخاب مى‌کنند که تأثير بسيار زيادى در شنونده ايجاد مى‌کند.

 

 

 

 


نکاتي پيرامون صدا


*
خمير و جوهره صدا بايد در وجود انسان باشد به عبارت ديگر داشتن صداي خوب ذاتي است و با تمرين صداي انسان خوب نمي شود بلکه تمرين مي تواند صداي خوب را آماده کند. نکته قابل تامل اينکه :

صداي خوب با علاقه بدست نمي آيد!


البته يک سري افراد صداي متوسطي دارند که داراي نوسانات است ، اين گونه افراد اگر تمرين مستمر داشته باشند در آينده موفق خواهند بود.

آمار صداي خوب در افراد


70
درصد افراد داراري صداي متوسط هستند.

15 درصد داريا صداي خيلي خوب هستند.

15 درصد از افرا هم صداي کاملا ضعيفي دارند.


نکته: اگر کسي روي صداي خود کار کرد ولي بعد از مدتي تمرين را رها کرد ، صداي اوليه او از بين خواهد رفت حتي از قبل تمرين هم بدتر خواهد شد.


تقسيمات صدا:


1-
صدا از نظر حجم :

2- صدا از نظر گام

3- صدا از نظر جنس

4- صدا از نظر فرم


حجم : صدا يا قوي است يا ضعيف. نکته: با تمرين نمي توان صداي ضعيف را قوي کرد بلکه اين مورد هم ذاتي است .

گام: صدا قابليت اين را دارد که در شش پرده صوتي خود را ايجاد نمايد که به هر کدام از اين شش پرده گام گفته مي شود.

شش گام در صدا: شروع 1 و 2 - توسط 3 و 4 - اوج 5 و 6.

جنس : صداي افراد يا زير است يا بم.

 


نکته: قالب هاي مداحي افراد بسته به زير يا بم بودن صدايشان دارد لذا تقليد در قالب ها بايد براساس جنس صدا صورت بگيرد.


مراحل تقليد در مداحي:


1-
مرحله اول : تقليد محض از قالب مداح ديگرکه شامل تقليد از شعر ، سبک ، آهنگ و حتي مکث و شروع مي شود.

2- مرحله دوم: تقليد آهنگين يعني آهنگ مداح مورد نظر تقليد مي شود.

3- مرحله سوم: تقليد از نغمه ها و آواها و لحن با علاوه اينکه بتوان ددو مرحله قبل را به خوبي تقليد کند.

4- مرحله چهارم: تقليد ترکيبي يعني تقليد از لحن و آواهاي مداحان مختلف همزمان در مداحي


اگر اين چهار مرحله به خوبي پيش رفت( که نشانه آن اين است که اگر کسي به مداحي شما گوش کرد نفهمد که از چه کسي تقليد کردي) از تقليد خارج شده و شخص مي تواند لحن مختص به خود دشاته باشد و از کس ديگري تقليد نکند.

(جالبه آقا سيد مهدي گفت من بعد از 12 سال مداحي به تازگي دارم از مرحله چهارم عبور مي کنم! قابل توجه مداحان آماتور و تازه وارد)

وقت مناسب مداحي


17
تا 20 زمان بسيار مناسب

25 به بالا اگر کسي روي صدايش کار کرده باشد اميدي هست و الا کاري برايش نميشه کرد!


اما صداهاي کارکرده در 25 تا 35 سالگي داري اوج است و مانور صدا بسيار بالاست و در 35 تا 55 موقع فرود صداست.


فرم: صدا از حيث فرم يا خام است يا پخته


وِزگي هاي صداي پخته:

1- از نظر حجم و پر بودن کامل است و شش گام صوتي را داراست و در صورت نياز مي توان بر جنس صدا مسلط شود.


جالب است که 60 درصد مداحان صدايش پخته نيست و به کمک اکو و باند مداحي ميکنند!

 

2- صداهايي که زود از کار نمافتند.

3- صدا در اوج و فرود يکسان است.

4- در مواقع خستگي و مريضي از کار نيافتد.

 


تکاليف جلسه اول:


1-
حفظ شعر به هر کجا نگرم ... سروده غلامرضا سازگار

2- خواندن شعر هر روز به مدت يک ربع الي بيست دقيقه

3- رعايت شش گام در خواند شعر ( بيت اول گام اول بيت دوم گام دوم و....)

 

 .

آموزش فنون زیبای صوت و لحن درهرنوع خوانندگی اینجا را کلیک نمایید.

 

 

 

نکته اول:

شخصی که در ابتدای مسیر آموزش مداحی قرار میگیرد شاید به جهت نبود برنامه ای مشخص دچار سردرگمی گردد وعلت اصلی آن در ندانستن جواب این سه امر است:

1-      چه بخوانیم ؟

2-      از کجا بخوانیم؟

3-      چگونه بخوانیم؟

اما اینکه چه بخوانیم :بطور خلاصه یک مداح باید برای مداحی مطالبی از قبیل شعر آشنایی با تاریخ ومعارف زندگانی اهل بیت مقتل وکرامت را دارا باشد اصولا یک مداح بر فرض اگر بنا باشد یک ساعت مداحی کند مثلا برای شهادت حضرت زهرا (س) ابتدا باید یک رباعی صلوات بخواند سپس یک غزل امام زمان  بعدازآن یک قصیده یا مثنوی در مدح بی بی که درحین خواندن قصیده یک کرامتی از بی بی که معمولا متناسب با معنی یکی از ابیات قصیده است بخواند وسپس یک غزل مصیبت وبعد روضه وزبانحال وسپس یک نوحه واحد شور.... این یک منبر کامل است بگذریم ازاینکه در زمان ما بعضی ها چون توان خواندن خیلی از اینها راندارند وصرفا به خواندن شور ونوحه اکتفا کرده اند که البته به این افراد نمی توان مداح گفت چون 10 درصد از اصل مداحی را بیشتربکار نمی برند

اما اینکه از کجا بخوانیم واین مطالب را ازکجا به دست آوریم بحمدالله مداحان امروزه فقر شعری وتاریخی و.. ندارند چرا که برای یک مداح 4 جلد نخل میثم استاد سازگار یا دواوین استاد موید شفق و.... همچنین شعرای جوان مانند آقای لطیفیان و... کفایت می کند

وهمچنین در شناخت معارف مقتل وکرامت کتب فراوانی وجوددارند ازقبیل :منتهی الآمال . سحاب رحمت . از مدینه تا مدینه وهمچنین کتب کرامات مانند کرامات الحسین و....

واما اینکه چگونه بخوانیم : طریقه خواندن قصیده  غزل و.... نیاز به کلاس رفتن واستاد دیدن وهمچنین الگو برداری از مداحان مطرح  دارد.                                                                       

نکته دوم: 

عوامل گرفتگی صدا:

گرفتگی صدا در امر مقدس مداحی یک عامل طبیعی است که براثر عوامل مختلف برخواننده عارض می شود.

عواملی مانند:سرماخوردگی .داد زدن بیجا .خواندن زیاد .استرس .خوردن چیزهایی که برروی حنجره اثر می گذارد استعمال دخانیات و...

1-   در سرماخوردگی حتی الامکان نباید خواند وباید مواظب بود که اخلاط مجاری بینی فروبرده نشود که موجب برونشیت شدن حنجره وعاقبت گرفتگی صدا می گردد.ودر صورت نیازباید ملایم خواند تا حنجره تحریک نشود

2-   داد زدن های بیجا (چه در مداحی کردن چه در دعوا کردن یا صدا زدن افراد از راه دور و...)مخصوصا در وقتی که حنجره گرم نشده به شدت برروی صدا اثر می گذارد

3-   خواندن زیاد باعث خستگی حنجره می گردد حالا چه دریک مجلس  زیاد بخوانیم وچه در چند مجلس پشت سرهم که اگر شخص خواننده از روی خبرگی واستادانه بخواند می تواند صدای خود را کماکان باز نگاه دارد.

4-   خوردنی هایی ازقبیل غذاهای سرخ کردنی رب سس ادویه جاتی چون فلفل موجب تحریک حنجره می گردد البته خواننده باید صدای خود راورزیده کند و به تمامی خوردنی ها عادت دهد چرا که امروزه خیلی جاها بالاجبار باید از این خوراکی ها تناول کرد وثانیا مداحان هم دل دارند پس بالاخره آیا مجازهستیم برای تناول این خوردنی ها یا خیر؟جواب این است که در موقعی که زیاداز حنجره کار می کشیم مانند ایام محرم نه تنها نباید از ایین عوامل محرک بپرهیزیم بلکه باید از چیزهایی که مورد تقویت وصاف شدن آن می گردد استفاده کنیم .

5-   واما استعمال دخانیات خیلی ها به ویژه افراد شور خوان آن را باعث بهتر شدن صدایشان می دانند که البته این معزلی است در امر مداحی که باید در جای خود متذکر شویم

6-   استرس هم که نیاز به توضیح ندارد

واما نکته اصلی درپاسخ اینکه چه چیزهایی برای صداخوب است به قول استادمان باید هرکسی دکتر صدای خودش باشد هرکسی حنجره اش به یک چیز حساسیت دارد مثلا بعضی ها سرکه را موجب گرفتگی صدایشان می دانند ولی بعضی را می شناسم که شیشه سرکه شان همراهشان است البته چیزهایی مثل چهار تخمه آبجوش عسل وآبلیموو... در عرف مامشهوراست  که برای همه صداها خوب است

واما نکته آخر اینکه اگر صدایی بگیرد درست است که چیزهایی مانند آمپول دگزا متازون واقعا مؤثراست اما خواننده نباید از گرفتگی صدا رنج ببردچرا که همین ناراحتی موجب گرفتگی بیشتر صدا می شودواین گرفتگی دورانی دارد وتا طی نشود حنجره باز نخواهدشد البته دوایی اصلی گرفتگی صدا نخواندن است وبس تا اینکه صدا باز گردد 

نکته سوم:

طریقه خواندن مجالس هیئت مساجد دعا خوانی عروسی ترحیم ولیمه مکه:

بطور اجمال هرگونه مجلسی جهت نوع ووقت چینش وترتیب شعری جداگانه ای را می طلبد:

مثلاخواندن در هیئت با مجلس ترحیم فرق بسیاری داردکه اجمالا توضیح مختصری از هر کدام به آن پی خواهید برد:

1-(هیئت) در هیئات خواندن چه ولادت ها وچه شهادت ها براساس نوع مستمع  ووقت خواندن متفاوت است مثلا در بعضی مجالس مستمع همگی جوان هستند وخواننده اصلی هم شما باید در آن مجالس معمولا در شهادت ها در یک ساعت ابتدا با لحن فنی غزل بعد قصیده وسپس کرامتی که متاسب با معنای یکی از بیتهای قصیده میباشد بیان شود وسپس گریز ومصیبت وروضه وزبانحال وبعد ازهمه زمینه واحد شور....اما در مجالسی که مستمع یک دست نیست وافراد مسن هم هستند مانند هیئتهای فامیلی درآنجا ضمن آنکه فنی می خئانیم باید سنتی خوانی هم لحاظ شود تا به دل همه بچسبد البته اول باید نیتمان برای دل امام زمان باشد وبس اما درآنجا که خواننده های دیگری هم هستند معمولا غزلی کئتاه وچند بیت گلچین شده از یک قصیده ویک گریز کوتاه برای 15 الی 20دقیقه را می طلبد اما درولادت ها هم که بعد از غزل باید قصیده ولادت خواند وضمن گفتن کرامتی یا فضیلتی در ضمن آن به خواندن سرود که البته سرودی با سبکی مرتبط با شانیت جلسه پرداخت مثلا سبک سرود در مساجد یا درنزد علما نباید از شانیت آن دور باشد.

نحوه خواندن مجالس عروسی : اولا باید گفت عمده وظیفه یک مداح در مجالس عروسی بدین نحواست که با یک مقدمه چینی شبیه به بحر طویل برنامه راآغاز کندمثلا:بنام ایزد پروردگار خالق هشت وچهار آفریننده لیل ونهار سلام اینجانب زهیر سازگار خدمت حضار باوقار...... سپس چند بیتی مولودی یا مدح مولا به اندازه 5الی 10دقیقه که بستگی به نوع مستمع دارد بخواند وبعد چند بیت شعر طنز اگر صلاح بود لطیفه ای کوتاه وهنگام ورود داماد نیز با آماده کردن مجلس وبا دست زدن حضار داماد را وارد کند وسرودی بخواند تا داماد با همه دیدار کند واز مردم بخواهد که داماد را نبوسند تا زودتر به جایگاهش بنشیند وبعضا بعد از آن مسابقه ای به سلیقه خود اجرا میکنند وخلاصه در پایان ماه داماد ودوپدر عروس وداماد را دعوت می کنند واز داماد می خواهد که ابتدا پدر وبعد پدر خانمش را ببوسد وسپس دوپدر عرروس و داماد نیز یکدیگر را ببوسند. البته با نبود پدر می توان از پدر بزرگ یا عمو یا برادر بزرگتر نیز دعوت کرد

در مجموع مجالس عروسی سه نوع می باشد :

1-علمایی 2-نیمه مذهبی 3-غیر مذهبی

در مجالس علمایی که مجلس مجلس سنگینی می باشد وباید حرمت علما نیز نگه داشته شود بیشتر مدح اهل بیت خواندن مورد پسند است وکمتر باید شعر عروسی خوانده شود که این امری واضح است

در مجالس نیمه مذهبی که معمولا مداح در این مجالس بیشتر دعوت می شود که مثلا خانواده عروس یا داماد یا طیفی از دوخانواده مذهبی بوده وبه قول خودمانی  اهل بزن وبکوب نیستند کار مداح مقداری سخت تر است چون مستمع غیر مذهبی هم حضور دارد ومداح باید اگر چه سخت است اما هردو را راضی نگه دارد .واما مجلس سوم که درآن همه به نوعی قر درکمرشان خشگ شده است  نه تنهامداح نباید بخواند حتی حضور در آن مجلس در شان یا مداح اهل بیت نمی باشد

واما مجالس ولیمه در این مجالس مداح ضمن خوش آمدگویی به زایر وآرزوی زیارت قبولی ابتدا چند بیتی مدح مولا خوانده وسپس ذکری از مولا می گیرند چند بیت شعر خوش آمد گویی به زایرین را می خواند مانند:

گل امد سنبل آمد عنبر آمد       زمکه زایر پیغمبر آمد

وحتی میتواند از حاجی به بالای مجلس دعوت کند گل دستش دهد وخاطره ای از آن سفر روحانی از اوبپرسد که البته در این مجالس هر چه کمتر بخواند بهتر است چون اولا همه نوع مستمعی وجود دارد وثانیا همه با هم حرف می زنند به قول استادمان می فرمود کم خواندن بهتر از زیاد خواندن است چرا که اگر بد بخوانیم می گویند خدا پدرش را بیامرزد که تمام کرد اگر خوب بخوانیم همه تشنه شنیدن صدای ما میی مانند و می گویند ای کاش بیشتر می خواند البته کم خواندن به اندازه ای که حمل بر کم فروشی یا کم گذاشتن در خواندن نشود.

واما مجالس ختم :اولا عمده کار مداح در ختم (سوم هفتم چهلم سالگرد)به این گونه است که ابتدا به نحوی در گذشت آن مرحوم را به بازماندگانش تسلیت گفته واز حضا رمجلس تشکر کند مثلا بگوید انعقاد مجلس به مناسبت در گذشت مرحوم مغفور شادروان خلدآشیان ....می باشد که جادارد از طرف خود ویکایک شما عزیزان مصیبت وارده را به خانواده های ..... .همچنین اقازاده ها آقا... وهمسر داغدیده اش برادرانش آقا... تسلیت عرض نموده متقابلا از طرف صاحبان عزا از همه عزیزانی که از راههای دور ونزدیک قدم رنجه کردند کمال تشکر وقدردانی به عمل می آوریم در نظر داشته باشیم که ادبیات گفتاریمان کاملا صحیح باشد چون معمولا همه نوع شخصی از قبیل افراد با سواد استاد دانشگاه مهندس و.. حضور دارند نکته اینکه در بعضی مالس مستمعین چون زیادند ومی خواند زودتر بروند دنبال بهانه ای هستند تا سریعتر برخیزند معمولا در مجالس تشکر از مدم باید در آخر کار مداحی باشد والا در اول کار عده ای مردند ومجلس به هرج ومرج می افتد.حال بعد از آن مقدمه معمولا شعری در مذمت دنیا وگذرا بودن آن می خوانند (پندیات) وسپس چند بیت شعر پدر یا مادر ... می خوانیم ومیتوانیم روایتی یا حدیثی در جایگاه ومقام واحترام پدر ومادر بگوییم والبته گل کار که دشتی خوانی می باشد را بعد ازآن هرگز فراموش نکنیم وبعد با چندبیتی کوتاه از مدح مولا اگر متوفی مرد باشد یا مدح حضرت زهرا اگر زن باشد ویا امام حسین اگر متوفی هیئتی باشد بخوانیم وبا گریز کوتاه به کربلا وروضه ای(مانند:شما  داغ پدر دیدید همه شمارا تسلا دادند تسلیت گفتند اما دلا بسوزه برای آن خانمی که کنار بدن بابا صدا زد بابا برخیز ببین دارن عمه ام رو تازیانه می زنند.) کار را تمام کند که البته با تک بیتی هایی مانند :

پرروانه سوخت شمع فروماند وشب گذشت       ای وای من که قصه دل ناتمام ماند

کار را باتسلیت وتشکری دیگربه اتمام رساند.

نکته در مجالسی که داغ سنگین تر است مانند مجالس ختم جوان یا مجالس سوم که نسبت به هفتم وچهلم کمتر باید پندیات خواند وبیشتر اشعار مناسب با روحیه فرد مصیبت دیده مانند پدر مادر .. خوانده شود ولی در مجالسی که کمی فرد مصیبت دیده آرام تر است و باور مصیبت برایش آسان تر شده مانند سالگرد بالعکس می باشد .

 

نکته های  ادبی :

1- بیت چیست؟

هر یک از سطرهای یک شعر، یک «بیت» نامیده می شود و واحد شعر محسوب می گردد.

2- مصراع چیست؟

هر بیت شامل دو قسمت است که هر یک از این بخشها «مصراع» نام دارد.

3- وزن چیست؟

آهنگ خاصی را که در تمامی مصراعهای یک شعر یکسان است، «وزن شعر» می نامند.

4- ردیف و قافیه را تعریف کنید؟

-  به یک یا چند واژه، که به صورت کلمه ای مستقل و به یک معنی در پایان همه مصراعها تکرار شود «ردیف» گویند.

-  به حروف مشترکی که در پایان واژه های یک شعر یا یک بیت تکرار شود «قافیه» و به کلماتی که این حروف مشترک در آنها آمده است «کلمات قافیه» گویند.

5- چه بیتی را «مُصّرع» و چه بیتی را «مُصفّا» می گویند؟

بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد «مُصّرع» و بیتی که تنها یک مصراع آن قافیه دارد «مُصفّا» خوانده می شود.

6- قالب شعر را توضیح دهید؟

شکلی که قافیه به شهر می بخشد «قالب» نام دارد و تفاوت قالبها، تفاوت در چگونگی قافیه آنهاست ولی اگر نحوه تکرار قافیه در دو یا چند شعر یکسان باشد، تعداد ابیات، محتوا و وزن و نوع قالب را مشخص خواهند کرد.

7- مخلصّ چیست؟

به نام شعری شاعر که در بیت پایانی یا گاه در بیت ماقبل آخر شعر می آید «تخلّص» می گویند.

مستزاد


مستزاد شعری است که در آخر مصراع های یک رباعی یا غزل یا قطعه، جمله ی کوتاهی از نثر آهنگین و مسجع اضافه می کنند که از لحاظ معنی به آن مصراع مربوط است ولی با وزن اصلی شعر هماهنگ نیست

در واقع کلمه ی مستزاد به معنی "زیاد شده" هم همین معنی را می دهد و علت نام گذاری این نوع شعر هم قطعه اضافه شده در پایان هر مصراع است
نمونه ی چند مستزاد 

گیرم که ز مال و زر کسی قارون شد ---------- مرگ است زپی
یا آن که به علم و دانش افلاطون شد ---------- کو حاصل وی؟ 
اندوخته ام ز کف همه بیرون شد ---------- کو ناله ی نی؟ 
ز اندیشه کونین دلم پرخون شد ---------- کو ساغر می؟

بحر طویل

بحر طویل نوعی شعر یا نثر موزون در ادبیات فارسی است. قالب بحر طویل بیشتر برای بیان سخنان طنز یا هزل کاربرد دارد. اما برخی شعرهای جدی تر مانند مرثیه ها و مُناظره ها نیز با قالب بحرطویل نوشته شده اند. بحر طویل قالبی شعری است که در آن برخلاف سایر قالب های شعر سنتی فارسی، مصراع های مساوی و بیت وجود ندارد. در عوض، بحر طویل از یک یا چند قسمت با نام بند تشکیل می شود. سرودن بحر طویل از دوره صفویه به بعد مرسوم شده است.

مسمط چیست

مسمط ، مجموعه چند مصراع هم قافیه ( بند مسمط یا تسمیط ) و یک مصراع مستقل قافیه ( رشته مسمط یا مصراع تسمیط ) است که چند بار با قافیه های متفاوت تکرار می شود و در این تکرار ، آن مصراع های مستقل القافیه ، با هم هم قافیه هستند . مسمط در موضوعاتی همچون قصیده مانند : تغزل و مدح و اشعار ملی و میهنی سروده می شود .

به مسمط هایی که بند مسمط و رشته ی مسمط آن ها ، مجموعا سه مصراع باشند مسمط مثلث    می گویند ، همین طور به چهار مصراعی مسمط مربع و به پنج مصراعی مسمط مخمس وبه شش مصراعی مسمط مسدس می گویند . . بدین ترتیب مسمط حداقل مثلث و حداکثر مسدس است و معمولا هم ، ازنوع اخیر است .مانند مسمطات منوچهری که همه مسدس است.

مسمط تضمینی :

مسمطی است که بند آن در هر رشته - به ترتیب مصراع دوم بیت های یک غزل است - یعنی - شاعر بیت های یک غزل را به ترتیب در پایان رشته های مسمط می آورد - تعداد رشته ها - تابع تعداد بیت های غزل است .

  • نکته ۱) بنیان گذار مسمط : منوچهری دامغانی می باشد .
  • نکته ۲) مسمط سرایان بنام : منوچهری دامقانی - قاآنی
  • نکته ۳) مسمط تضمینی شیخ بهایی ( قرن ۱۰ ) که تضمین غزل معروف خیالی بخارایی است - از زیباترین مسمط های تضمینی فارسی است .

نمودار قافیه ها :

-------------------- ×         ------------------- ×              

--------------------‌ ×         ------------------- +

--------------------‌ =         ------------------- =              

--------------------‌ =         ------------------- +

مسمط تضمینی :

                       غزل تضمینی :

-------------------- ×         ------------------- ×              

-------------------- ‌*          ------------------- ×

--------------------‌            ------------------- ×

                     مسمط تضمینی :

-------------------- ×         ------------------- ×              

--------------------‌ ×         ------------------- =

                   -------------------- =

 

-------------------- +         ------------------- +              

--------------------‌ +         ------------------- *

                   -------------------- =

ترکیب بند چیست

شعری چند بخشی که هر بخش آن از نظر قافیه و درون مایه همانند قصیده یا غزل است - این بخش ها توسط بیت مصرع متفاوت و نا مکرری به هم وصل می شوند .

تعریف کوتاه : غزلواره هایی که توسط بیتی نا مکرر به هم وصل می شوند . ترکیب بند در مورد موضوعاتی همچون : رثا ( سوگواری ) - مدح - عشق . سروده می شود .

  • نکته ۱) قدیمی ترین ترکیب بند از قطران تبریزی می با شد .
  • نکته ۲) ترکیب بند سرایان به نام : جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی ( قرن ۶ ) - محتشم کاشانی - وحشی بافقی .

نمودار قافیه ها :

-------------------- ×         ------------------- ×              

--------------------‌            ------------------- ×

--------------------‌            ------------------- ×              

--------------------‌            ------------------- ×

                   -------------------- +

                   -------------------- +

-------------------- =         ------------------- =              

--------------------‌            ------------------- =

--------------------‌            ------------------- =              

--------------------‌            ------------------- =

                   -------------------- *

                   -------------------- *

ترجیع بند چیست

غزلهایی است هم وزن با قافیه هایی متفاوت که بیت یکسان مصرعی ( معمولا با قافیه ی متفاوت ) آن ها را به هم پیوند می دهد .

تعریف کوتاه :غزلواره هایی که بیتی مصرع آن ها را به هم وصل نماید . به هر غزل ( رشته ) و به بیت تکراری ترجیع می گویند . ترجیع بند در مورد موضوعاتی همچون : عشق و عرفان و مدح و ستایش سروده می شود .

  • نکته ۱) قدیمی ترین ترجیع بند از فرخی سیستانی است .
  • نکته ۲) زیبا ترین ترجیع بند های شعر فارسی :

سعدی ( قرن ۷ ) عاشقانه                       هاتف اصفهانی ( قرن ۱۲ ) عارفانه

  • نکته ۳) از شرط های زیبایی ترجیع بند این است که بیت آخر هر رشته با بیت ترجیع - از نظر معنایی تناسبی تمام داشته باشد .
  • نکته ۴) ترجیع بند خاص شعر فارسی است .

نمودار قافیه ها :

-------------------- ×         ------------------- ×              

--------------------‌            ------------------- ×

--------------------‌            ------------------- ×              

--------------------‌            ------------------- ×

                   -------------------- +

                   -------------------- +

-------------------- =         ------------------- =              

--------------------‌            ------------------- =

--------------------‌            ------------------- =              

--------------------‌            ------------------- =

                   -------------------- +

                   -------------------- +

غزل چیست 

غزل در لغت به معنی حدیث عشق و عاشقی گفتن است وصف درونی شخص است ، و در اصطلاح شعرا اشعاری است بریک وزن و قافیه با مطلع مصرع ، که تعداد ابیات آن به طور متوسط از پنج تا دوازده بیت و گاهی تا حدود شانزده و بندرت نوزده و بیست است ؛ لکن کمتر از پنج بیت را می توان غزل ناتمام نامید . (در دیوان وحشی بافقی ، کلیم کاشانی و صائب غزلهای سه چهار بیتی بسیار به چشم می خورد .)‌

پیدایش غزل :

از قرن ششم ه.ق یا کمی پیش از آن - تغزل قصاید تبدیل به قالب مستقلی به نام غزل شد . محتوای غزل ابتدا عاشقانه بود . با ظهور سنایی ( شاعر عارف قرن ۶ ه.ق) : معشوق زمینی غزل - جای خود را به معشوق آسمانی می دهد ( غزل عارفانه ) . در زمان مشروطه مضامین اجتماعی نیز به غزل راه می یابد .

  • نکته ۱ :) استاد غزل عاشقانه : سعدی     استاد غزل عارفانه : مولوی      

       استاد غزل عاشقانه عارفانه : حافظ

نمودار قافیه ها:

------------------------- +          ------------------------- +

-------------------------              ------------------------ +   

-------------------------              ------------------------ +

 

مثنوی چیست

اشعاری است بر یک وزن که هر بیت آن دارای قافیه ی مستقل است ، یعنی دو مصراع هر بیت هم قافیه است . چون هر بیت آن مستلزم دو قافیه است ، یا هر دو مصراع ابیات مقفاست ، به آن مثنوی گفته اند .

تعداد ابیات مثنوی محدود نیست و به همین دلیل از آن برای به نظم در آوردن تواریخ ، قصص و افسانه های طولانی استفاده می شود .

موضوعات مثنوی

  1. برای داستان های حمــــاسی و تاریخی : شاهنامه فردوســــــی  و گرشاسب نامه اسدی طوسی
  2. برای داستان های عاشقانه یا صوفیـــــــانه : خسرو شیرین و لیلی و مجنون و سلامان و ابسال
  3. برای طرح آموزه های عرفانی : منطق الطیر و مثنوی مولوی
  4. برای طرح مطالب تعلیمی و اخلاقی : بوستان سعدی
  • نکته ۱) مثنوی خاص ایرانیان و فارسی زبانان است از آغاز شعر فارسی تا حال .
  • نکته ۲) اولین مثنوی های شعر فارسی دری : کلیله و دمنه منظوم رودکی - آفرین نامه ابو شکور بلخی .

نمودار قافیه ها:

----------------------- +         ---------------------- +

----------------------- ×       ------------------------ ×

----------------------- =        ----------------------  =

 

 

قصیده چیست

قصیده شعری است بر یک وزن و قافیه با مطلع مصّرع درباره ی موضوع و مقصودی خاص همچون ستایش یا نکوهش ، تهنیت یا تعزیت ، شکر یا شکایت ، فخر یا حماسه ، پند و حکمت یا مسائل اجتماعی و اخلاقی و عرفانی ، در حداقل پانزده ، شانزده بیت . به عبارتی دیگر شعری که بیت اول آن مصرع و دیگر ابیات آن مقفا است .

تقسیم بندی قصیده های مدحی :

  1. تغزل یا تشبیب : مقدمه ی قصیده با مضامینی چون : عشق - یاد جوانی و وصف طبیعت .
  2. تخلص : رابطه میان تغزل و تنه ی اصلی ( زیباترین تخلص تخلص یک بیتی است زیرا از ایجاز بیشتری برخوردار است )
  3. تنه ی اصلی : مقصود اصلی شاعر همچون : مدح - رثا و سوگواری - پند و اندرز - عرفان - حکمت - وصف .
  4. شریطه و دعا : دعا برای جاودانه بودن ممدوح در پایان قصیده که در جواب جملات شرطی می آید بیت اول قصیده : مطلع           بیت آخر قصیده : مقطع
  5. تجدید مطلع : آوردن بیتی مصرع در اثنای قصیده برای انتقال از موضوعی به موضوع دیگر - استفاده از قافیه های قبلی و طولانی ساختن قصیده .
  • نکته ۱ ) تغزل - تخلص - تجدید مطلع و شریطه تنها در برخی از قصاید دیده می شود
  • نکته ۲ ) برخی از قصیده سرایان نامی : رودکی - فرخی - منوچهری - ناصرخسرو - مسعود سعد - انوری - خاقانی - سعدی - قاآنی - ملک الشعرای بهار - مهدی حمیدی - امیری فیروزکوهی - مهرداد اوستا .

نمودار قافیه ها:

-------------------- ×         -------------------×              مطلع

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×              تغزل و تشبیب

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×              تخلص

--------------------‌            -------------------×              تنه اصلی قصیده

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×

--------------------‌            -------------------×             مقطع   (تخلص شاعر) شریطه و دعا

وزن چیست:  وزن شعر را عبارت از تقسیم شعر به هجاهای منظم و متقارن میداند اعم از این که متساوی و متشابه الاجزاء باشند یا نباشند. یعنی وی نظم و ترتیب هجایی در درون ساختار شعر را عامل ایجاد وزن در شعر میشمارد. به این ترتیب وزن شعر تابعی از نظم هجایی میگردد.
هجا چیست؟
هجا عبارت از صورت و آوایی است که به واسطه آن، حرف قابلیت ادا شدن می یابد.
یعنی حرف«ب» و «ت» اگر به هم پیوسته شوند کلمه«بت» را به دست میدهند. پیداست که بیان این کلمه مستلزم اختلاط صوت با آن است. به این ترتیب«بت» به صورت کلمه قابل بیان نیست مگر آن که زیر و زبر و ضمه و فتحه و کسره و جزم و سکون و تشدید بر آن وارد شود، مثلا«بت»، پس آوا و سکون در کلماتند که باعث خوانده شدن آنها میگردند و این مصوت ها را هجا میتوان نامید. مبنای شعر فارسی کمیت «هجا»هاست. در کمیت هجایی با دو دسته صوت سر و کار داریم:
الف) هجای بلند: مانند آباد که دارای دو الف ممدود است.
ب) هجای کوتاه مانند ابد که دارای دو فتحه و یک سکون است.
معمولا یک هجای بلند با دو هجای کوتاه برابر است.

علامت هجای کوتاه u  وعلامت هجای بلند – می باشد.اول مثالی برای وزن:

بحر رجز کامل: مستفعلن مستفعلن مستفعلن
ای ساربان منزل مکن جز در دیا ریا رمن(امیر معزی)
مستف علن مستف علن مستف علن مستف علن
ای ساربان آهس ته ران کارامه جا نم میرود(سعدی)
ای یْو سْفِ خوش نامِ ما خوش میرُوی بر بام ما(شمس)
مستف علن مستف علن مستف علن مستف علن
 

  جدول زیر شامل 35 وزن معروف شعر پارسی است که متعلق به" وبگاه آزمایش وزن عروض " میباشد

وزن معروف فارسی

کد وزن

نماد

وزن

نام

1001

UU--UU--UU--UU-

فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

رمل مثمن مخبون محذوف

1002

U-U-UU--U-U-UU-

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مجتث مثمن محذوف

1003

--U-U-UU--U-U-

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف

1004

-U---U---U---U-

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مثمن محذوف

1005

U---U---U---U---

مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

هزج مثمن سالم

1006

U---U---U--

مفاعیلن مفاعیلن فعولن

هزج مسدس محذوف

1007

--U-U----U-U--

مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

مضارع مثمن اخرب

1008

--UU--UU--UU--

مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن

هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

1009

UU--U-U-UU-

فعلاتن مفاعلن فعلن

خفیف مخبون محذوف

1010

-U---U---U-

فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مسدس محذوف

1011

-UU-U-U--UU-U-U-

مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن

رجز مثمن مطوی مخبون

1012

--UU-----UU---

مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن

هزج مثمن اخرب

1013

UU-U-U--UU-U-U--

فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن

رمل مثمن مشکول

1014

U-U-UU--U-U-UU--

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن

مجتث مثمن مخبون

1015

--UU-U-U--

مفعول مفاعلن فعولن

هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

1016

--U----U--

فع لن فعولن فع لن فعولن

متقارب مثمن اثلم

1017

-UU--U-U-UU--

مفتعلن فاعلات مفتعلن فع

منسرح مثمن مطوی منحور

1018

--U---U---U---U-

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

رجز مثمن سالم

1019

-UU--U--UU--U-

مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن

منسرح مثمن مطوی مکشوف

1020

-U-U----U-U---

فاعلات مفعولن فاعلات مفعولن

مقتضب مثمن مطوی مقطوع

1021

-UU--UU--U-

مفتعلن مفتعلن فاعلن

سریع مطوی مکشوف

1022

U--U--U--U--

فعولن فعولن فعولن فعولن

متقارب مثمن سالم

1023

U--U--U--U-

فعولن فعولن فعولن فعل

متقارب مثمن محذوف

1024

-UU--UU--UU--UU-

مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن

رجز مثمن مطوی

1025

UU--UU--UU--UU--

فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن

رمل مثمن مخبون

1026

UU--UU--UU-

فعلاتن فعلاتن فعلن

رمل مسدس مخبون محذوف

1027

U--UU--UU--UU--

مفاعیل مفاعیل مفاعیل فعولن

هزج مثمن مکفوف محذوف

1028

UU--U-U-UU--U-U-

فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن

خفیف مثمن مخبون

1029

--UU-U-U---

مفعول مفاعلن مفاعیلن

هزج مسدس اخرب مقبوض

1030

-U---U---U---U--

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

رمل مثمن سالم

1031

--U-UU---U-UU-

مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن

بسیط مثمن مخبون           

 

 

 

Zugriffe: 40196